İşyerinde Tehlikeli Madde ve GHS Sınıflandırması: İSG Mevzuatı, SDS ve Etiketleme Uyum Rehberi

İşyerinde Tehlikeli Madde ve GHS Sınıflandırması Neden Önemlidir?

İşyerlerinde tehlikeli madde kullanımı, tehlikeli madde GHS sınıflandırması İSG kapsamında en kritik risk alanlarından birini oluşturur. Küresel Uyumlaştırılmış Sistem (GHS) olarak bilinen Kimyasalların Sınıflandırılması ve Etiketlenmesi Sistemi, tehlikeli maddelerin tanımlanması, sınıflandırılması ve iletişiminin standartlaştırılmasını sağlar. Türkiye’de de 29 Aralık 2020 tarihinde yürürlüğe giren Tehlikeli Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik ile GHS sistemi tam olarak uygulanmaktadır. İşyerlerinde kullanılan her kimyasal madde, çalışan sağlığı ve güvenliği açısından potansiyel bir tehlike kaynağıdır. Yanlış sınıflandırma, eksik etiketleme veya Güvenlik Veri Çizelgesi (SDS) bulunmaması durumunda ciddi iş kazaları ve meslek hastalıkları kaçınılmazdır. Bu nedenle 6331 sayılı İSG Kanunu ve ilgili yönetmelikler, tehlikeli maddelerin GHS kapsamında doğru sınıflandırılmasını ve iletişimini zorunlu kılmaktadır. Bu kapsamda, iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri veren OSGB’ler ve işverenler, tehlikeli madde envanteri oluşturmak, SDS’leri temin etmek ve GHS etiketlemesini sağlamakla yükümlüdür.

GHS Sisteminin Temel İlkeleri

GHS sistemi, kimyasalların tehlikelerinin küresel olarak anlaşılır bir şekilde iletilmesini amaçlayan bir çerçeve sunar. Bu sistemin temel ilkeleri şunlardır:

• Tehlike sınıflandırması: Maddenin fiziksel, sağlık ve çevresel tehlikelerine göre sınıflandırılması
• Etiketleme kuralları: Standart piktogramlar, sinyal kelimeleri ve tehlike ifadeleri
• Güvenlik Veri Çizelgesi (SDS): 16 bölümlük standart format ile kimyasal güvenlik bilgilerinin iletilmesi
• Uyumluluk zorunluluğu: Tedarik zincirinin her halkasında GHS uyumlu bilgi iletimi

GHS Sınıflandırma Kriterleri ve Tehlike Sınıfları

GHS sistemi, tehlikeli maddeleri üç ana tehlike kategorisinde sınıflandırır. Her kategori kendi içinde alt sınıflara ayrılır ve bu sınıflandırma, maddenin fiziksel-kimyasal özellikleri ile toksikolojik verilerine dayanır.

Fiziksel Tehlikeler

Fiziksel tehlikeler, maddenin fiziksel-kimyasal özelliklerinden kaynaklanan riskleri içerir. GHS kapsamında fiziksel tehlike sınıfları şunlardır:

• Patlayıcı maddeler: Kararsız patlayıcılar, 1.1-1.6 bölümleri
• Parlayıcı gazlar ve aerosoller: Alevlenir gazlar (1A, 1B), aerosoller (1-3)
• Oksitleyici gazlar ve sıvılar: Oksitleyici özellik gösteren maddeler
• Kendiliğinden tepkimeye giren maddeler: Tür A’dan G’ye yedi tip
• Parlayıcı sıvılar ve katılar: Alevlenirlik derecesine göre 1-4 sınıflar
• Piroforik sıvılar ve katılar: Hava ile temasında kendiliğinden tutuşan maddeler
• Kendiliğinden ısınan maddeler: Ortam sıcaklığında kendiliğinden ısınan türler
• Su ile temasında parlayıcı gaz oluşturan maddeler: Üç sınıf
• Organik peroksitler: Tür A’dan G’ye kadar
• Metalde korozif maddeler: Metalleri aşındıran kimyasallar

Sağlık Tehlikeleri

Sağlık tehlikeleri, kimyasal maruziyetin insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini tanımlar. Başlıca sağlık tehlike sınıfları:

• Akut toksisite: Oral, dermal ve inhalasyon yoluyla akut zehirlilik (1-5 kategori)
• Cilt korozyonu/irritasyonu: Cilt hasarı ve tahrişi (1A, 1B, 1C ve 2)
• Ciddi göz hasarı/irritasyonu: Göz dokusunda kalıcı veya geçici hasar
• Solunum veya cilt duyarlılaştırıcılığı: Allerjik reaksiyonlara neden olan maddeler
• Üreme hücreleri mutajenitesi: Genetik hasar potansiyeli (1A, 1B, 2)
• Karsinojenite: Kansere neden olma potansiyeli (1A, 1B, 2)
• Üreme toksisitesi: Doğurganlık ve gelişimsel etkiler (1A, 1B, 2)
• Spesifik hedef organ toksisitesi: Tekrarlayan maruziyetle organ hasarı
• Aspirasyon tehlikesi: Solunum yollarına kaçma riski

Çevresel Tehlikeler

Çevresel tehlikeler, kimyasalların su ortamı ve ekosistem üzerindeki zararlı etkilerini içerir:

• Su ortamı için akut toksisite: Kısa süreli maruziyetle sucul organizmalara etki
• Su ortamı için kronik toksisite: Uzun süreli maruziyetle ekosistem hasarı
• Ozon tabakası için tehlike: Ozon tabakasına zarar veren maddeler

Güvenlik Veri Çizelgesi (SDS) ve İSG Yükümlülükleri

Güvenlik Veri Çizelgesi (Safety Data Sheet – SDS), tehlikeli maddelerin güvenli kullanımı, depolanması, taşınması ve bertarafı hakkında kapsamlı bilgi sunan 16 bölümlük standart bir belgedir. Tehlikeli madde GHS sınıflandırması İSG sisteminin temel bilgi aracı olan SDS, tedarikçiler tarafından sağlanmak zorundadır.

SDS’nin 16 Bölümü ve İçerikleri

GHS uyumlu SDS formatı aşağıdaki 16 bölümden oluşur ve her bölüm işverenin İSG yükümlülüklerini doğrudan etkiler:

• Bölüm 1 – Maddenin/karışımın ve şirketin tanımlanması: Ürün adı, kimyasal adı, üretici bilgileri ve acil durum telefonları
• Bölüm 2 – Tehlike tanımlama: GHS sınıflandırması, piktogramlar, sinyal kelimesi, tehlike ve önlem ifadeleri
• Bölüm 3 – Bileşim/formül bilgisi: Kimyasal bileşenler, CAS numaraları ve konsantrasyon oranları
• Bölüm 4 – İlk yardım önlemleri: Maruziyet yoluna göre (solunum, cilt, göz, yutma) ilk yardım prosedürleri
• Bölüm 5 – Yangınla mücadele önlemleri: Uygun söndürme maddeleri, söndürme önerileri ve özel tehlikeler
• Bölüm 6 – Kaza sonucu yayılmaya karşı önlemler: Sızıntı ve dökülme durumunda kişisel koruyucu donanım ve temizlik prosedürleri
• Bölüm 7 – Elleçleme ve depolama: Güvenli kullanım koşulları, depolama gereksinimleri ve uyumsuzluklar
• Bölüm 8 – Maruziyet kontrolleri/kişisel koruma: OEL değerleri, KKD gereksinimleri ve mühendislik kontrolleri
• Bölüm 9 – Fiziksel ve kimyasal özellikler: Erime/kaynama noktası, parlama noktası, buhar basıncı, yoğunluk
• Bölüm 10 – Kararlılık ve tepkime: Kararlılık koşulları, uyumsuz maddeler ve tehlikeli ayrışma ürünleri
• Bölüm 11 – Toksikolojik bilgi: Akut toksisite, karsinojenite, mutajenite ve üreme toksisitesi verileri
• Bölüm 12 – Ekolojik bilgi: Su ortamı toksisitesi, biyobirikim ve kalıcılık verileri
• Bölüm 13 – Bertaraf bilgileri: Atık yönetimi ve bertaraf yöntemleri
• Bölüm 14 – Taşımacılık bilgileri: UN numarası, tehlikeli madde sınıfı ve ambalaj grupları
• Bölüm 15 – Mevzuat bilgileri: İlgili ulusal ve uluslararası mevzuat
• Bölüm 16 – Diğer bilgiler: Hazırlama tarihi, revizyon geçmişi ve kaynaklar

İşverenin SDS Yükümlülükleri

İşveren, tehlikeli kimyasalların SDS’lerini temin etmekle ve çalışanların erişimine sunmakla yükümlüdür. Bu yükümlülükler şunları kapsar:

• İşyerinde kullanılan tüm tehlikeli maddelerin SDS’lerini temin etme ve güncel tutma
• SDS’leri çalışanların kolayca erişebileceği yerlerde bulundurma
• Yeni bir kimyasal madde işyerine girmeden önce SDS temin etme
• SDS’leri Türkçe olarak sağlama (yabancı dilde SDS kabul edilmez)
• SDS revizyonlarını takip etme ve güncel versiyonları kullanma
• Risk değerlendirmesi sürecinde SDS verilerini kullanma

GHS Etiketleme Sistemi ve Uygulama Rehberi

GHS etiketleme sistemi, tehlikeli maddelerin ambalajları üzerinde standart görsel ve metinsel uyarıların yer almasını sağlar. Bu sistem, çalışanların tehlikeyi hızlıca tanıyarak uygun koruyucu önlemleri almasını sağlar.

GHS Piktogramları ve Anlamları

GHS sistemi dokuz temel piktogram içerir ve her biri belirli bir tehlike türünü temsil eder:

• Alev dili (parlayıcı): Parlayıcı gazlar, sıvılar, katılar, kendiliğinden ısınan maddeler
• Yuvarlak patlama (patlayıcı): Patlayıcılar, kendiliğinden tepkimeye giren maddeler, organik peroksitler
• Üst üste binmiş daireler (oksitleyici): Oksitleyici gazlar, sıvılar ve katılar
• Gaz şişesi (basınçlı gaz): Sıkıştırılmış, sıvılaştırılmış veya çözünmüş gazlar
• İçinde damla ve kemik olan daire (korozif): Cilt ve göz hasarı, metal koroziyonu
• Kafatası ve çapraz kemikler (akut toksik): Akut toksisite kategori 1-3
• Ünlem işareti (irritan, duyarlılaştırıcı): Cilt/göz irritasyonu, duyarlılaştırıcılık, akut toksisite kategori 4
• Sağlık tehlikesi (göğüs ve iç organ figürü): Karsinojenite, mutajenite, üreme toksisitesi, hedef organ toksisitesi
• Çevre tehlikesi (ağaç ve balık): Su ortamı toksisitesi

Sinyal Kelimeleri ve Tehlike İfadaları

GHS etiketlerinde iki sinyal kelimesi kullanılır:

• “Tehlike” (Danger): Ciddi ve doğrudan risk taşıyan tehlikeler için kullanılır. Karsinojenler, akut toksik maddeler (kategori 1-3), korozif maddeler
• “Dikkat” (Warning): Daha az ciddi tehlikeler için kullanılır. İrritanlar, akut toksik maddeler (kategori 4-5), parlama noktası yüksek parlayıcılar

Tehlike ifadeleri (H ifadeleri) maddenin tehlike türünü açıklarken, önlem ifadeleri (P ifadeleri) güvenli kullanım, depolama ve bertaraf önlemlerini belirtir. Örnek olarak:

• H225: Çok parlayıcı sıvı ve buhar
• H301: Yutulduğunda zehirli
• H314: Ciddi cilt yanığı ve göz hasarı
• H350: Kansere neden olabilir
• H372: Uzun süreli veya tekrarlanan maruziyette organ hasarına neden olur
• P210: Isıdan/kıvılcımdan/açıktan ateşten uzak tutun – sigara içmek yasaktır
• P280: Koruyucu eldivenler/koruyucu giysi/göz koruyucu/yüz koruyucu kullanın
• P308+P313: Maruziyet veya rahatsızlık durumunda tıbbi tavsiye alın/başvurun

İşyerinde Tehlikeli Madde Envanteri ve Risk Değerlendirmesi

Tehlikeli madde GHS sınıflandırması İSG sürecinin en kritik aşaması, işyerindeki tüm tehlikeli maddelerin envanterinin çıkarılması ve risk değerlendirmesinin yapılmasıdır. Bu süreç, kimyasal risk değerlendirmesi kapsamında değerlendirilir ve işverenin temel yükümlülüklerinden birini oluşturur.

Tehlikeli Madde Envanteri Oluşturma

İşveren, işyerinde bulunan tüm tehlikeli maddelerin envanterini oluşturmakla yükümlüdür. Bu envanter şu bilgileri içermelidir:

• Madde/karışım adı: Ticari ad ve kimyasal ad
• CAS numarası: Benzersiz kimyasal tanımlayıcı
• GHS sınıflandırması: Tehlike sınıfları ve kategorileri
• Miktar ve depolama koşulları: Stok miktarı, depolama alanı ve koşulları
• Kullanım amacı ve sıklığı: Hangi işlemlerde kullanıldığı ve maruziyet sıklığı
• SDS erişim bilgisi: SDS dosya numarası ve güncelleme tarihi
• Tedarikçi bilgileri: Üretici veya dağıtıcı iletişim bilgileri

Risk Değerlendirmesi Süreci

Tehlikeli madde risk değerlendirmesi, aşağıdaki adımları sistematik olarak içerir:

• Tehlike tanımlama: Her maddenin GHS sınıflandırmasına göre tehlike potansiyelinin belirlenmesi
• Maruziyet değerlendirmesi: Çalışanların maddeye maruz kalma yolu, süresi ve düzeyinin analizi
• Risk seviyesi belirleme: Tehlike şiddeti × maruziyet olasılığı formülüyle risk matrisi oluşturma
• Kontrol önlemleri planlama: İkame, mühendislik kontrolleri, idari kontroller ve KKD hiyerarşisi
• Acil durum planlaması: Sızıntı, dökülme ve yangın senaryolarına karşı müdahale prosedürleri
• Periyodik gözden geçirme: Yeni maddeler eklendiğinde veya koşullar değiştiğinde güncelleme

İşverenin Yasal Yükümlülükleri ve Mevzuat Uyumu

Türkiye’de tehlikeli maddelerin GHS kapsamında yönetimi, birden fazla mevzuat tarafından düzenlenmektedir. İşverenlerin bu mevzuatlara uyumu, hem yasal zorunluluktur hem de çalışan sağlığının güvencesidir.

Tehlikeli Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması Yönetmeliği

Bu yönetmelik, GHS sistemini Türkiye’de uygulayan ana mevzuattır. Yönetmeliğe göre kimyasal madde üreticileri ve ithalatçıları şu yükümlülükleri taşır:

• Tehlikeli maddeleri GHS kriterlerine göre sınıflandırmak
• Uygun etiketleme ve ambalajlama yapmak
• Güvenlik veri çizelgesi (SDS) hazırlamak ve tedarik zincirine iletmek
• Sınıflandırma verilerini Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’na bildirmek
• Yeni bilimsel veriler ortaya çıktığında sınıflandırmayı güncellemek

İşyerinde Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik

Bu yönetmelik, işverenlerin işyerindeki kimyasal maddelerle ilgili yükümlülüklerini düzenler:

• Tehlikeli kimyasalların envanterini çıkarma ve SDS’leri temin etme
• Kimyasal maruziyet sınır değerlerini gözlemleme ve ölçüm yapma
• Maruziyetin azaltılması için önleyici ve koruyucu önlemler alma
• Çalışanlara kimyasal riskler hakkında bilgilendirme ve eğitim verme
• Sağlık gözetimi ve periyodik sağlık muayeneleri yaptırma
• Acil durum planları ve ilk yardım tedbirleri hazırlama

6331 Sayılı İSG Kanunu Kapsamında Tehlikeli Madde Yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun’un 5’inci maddesi uyarınca işveren, çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, tehlikeli maddeler açısından şu hususları içerir:

• Tehlikeli kimyasalların kişisel koruyucu donanım (KKD) ile güvenli kullanımını sağlamak
• Kimyasal maddeye maruziyeti en aza indirmek için mühendislik ve idari kontroller uygulamak
• Çalışanlara tehlikeli madde riskleri ve güvenli çalışma prosedürleri hakkında eğitim vermek
• Kimyasal kazalara karşı acil durum planları hazırlamak ve tatbikatlar yaptırmak
• Sağlık gözetimi programı kapsamında kimyasal maruziyet muayeneleri yaptırmak

OSGB Desteği ve İSG Hizmetlerinde GHS Uyumu

Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) hizmetleri, tehlikeli madde yönetimi ve GHS uyum sürecinde işverenlere kapsamlı destek sunar. OSGB’ler, tehlikeli madde GHS sınıflandırması İSG kapsamında şu hizmetleri sağlar:

• Tehlikeli madde envanteri oluşturma: İşyerindeki tüm kimyasalların listelenmesi ve sınıflandırılması
• SDS incelemesi ve değerlendirmesi: Güvenlik veri çizelgelerinin eksiksiz ve güncel olmasının denetimi
• Kimyasal risk değerlendirmesi: Maruziyet yolu, süresi ve düzeyine göre risk analizi
• Eğitim programları: GHS etiketleme, SDS okuma ve acil müdahale eğitimleri
• Periyodik ölçümler: İşyeri ortam ölçümleri ve maruziyet değerlendirmesi
• Acil durum planlaması: Kimyasal sızıntı ve dökülme senaryolarına karşı müdahale prosedürleri
• Mevzuat takibi: GHS ve kimyasal güvenlik mevzuatındaki değişikliklerin izlenmesi

GHS Uyum Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

GHS uyum süreci, işyerinin tehlikeli madde kullanımına göre farklılık gösterir. Ancak tüm işyerleri için ortak dikkat edilmesi gereken hususlar vardır.

Yaygın Hatalar ve Düzeltici Önlemler

İşyerlerinde GHS uyum sürecinde en sık karşılaşılan hatalar ve çözümleri şunlardır:

• Eksik veya güncel olmayan SDS: Tüm kimyasallar için güncel Türkçe SDS’lerin bulundurulması zorunludur. Yıllık SDS denetimi planlanmalıdır.
• Yanlış veya eksik etiketleme: Orijinal ambalajdan küçük kaplara aktarımda mutlaka GHS uyumlu etiketleme yapılmalıdır. Aktarılan kabın etiketi eksikse kullanılmamalıdır.
• Çalışan eğitimsizliği: GHS piktogramları ve H/P ifadelerinin anlamını bilmeyen çalışanlar risk altındadır. Yıllık tekrar eğitimi zorunludur.
• Maruziyet sınır değerlerinin aşıldığı durumlar: Ortam ölçümleri yapılmadığında aşım tespit edilemez. Periyodik ölçüm programı oluşturulmalıdır.
• Acil durum ekipmanı eksikliği: Göz duşu, acil yıkama istasyonu ve sızıntı kitlerinin yeterli sayıda ve erişilebilir yerlerde bulundurulması gerekir.

En İyi Uygulama Önerileri

GHS uyum sürecini başarılı bir şekilde yönetmek için şu en iyi uygulamalar önerilir:

• Dijital envanter sistemi: Tehlikeli madde envanterinin dijital platformda tutulması, SDS erişimini ve güncelleme takibini kolaylaştırır
• Tedarikçi değerlendirmesi: GHS uyumlu SDS ve etiketleme sağlayan tedarikçilerin tercih edilmesi
• Çapraz uyumluluk kontrolü: Birlikte kullanılan kimyasalların reaktif uyumluluk kontrolünün yapılması
• Maruziyet izleme programı: Biyolojik ve ortamsal maruziyet ölçümlerinin düzenli yapılması
• Eğitim kayıt sistemi: Tüm GHS eğitimlerinin kayıt altına alınması ve yıllık tekrar programının uygulanması
• Yönetim incelemesi: Yılda en az bir kez tehlikeli madde yönetim sisteminin üst yönetim tarafından gözden geçirilmesi

Sonuç ve Öneriler

İşyerinde tehlikeli madde yönetimi ve GHS sınıflandırması, saha denetimleri hizmeti kapsamında da değerlendirilmesi gereken kritik bir İSG konusudur. GHS uyum süreci sadece etiketleme ve SDS ile sınırlı kalmaz; işverenin tehlikeli maddeleri tanıması, sınıflandırması, risk değerlendirmesi yapması ve gerekli kontrol önlemlerini alması gerektirir. Türkiye’de GHS uyum yükümlülüğünü yerine getirmek, hem yasal zorunluluktur hem de çalışan sağlığının korunmasının temel garantisidir. İşverenler bu süreci tek başına yönetmekte zorlanıyorlarsa, OSGB hizmetlerinden profesyonel destek almalıdır. Unutulmamalıdır ki eksik GHS uyumu, yalnızca yasal yaptırımlara değil, aynı zamanda iş kazalarına ve meslek hastalıklarına davetiye çıkarır. Daha fazla bilgi ve profesyonel İSG desteği için EU-OSHA ve Mevzuat Bilgi Sistemi kaynaklarını inceleyebilirsiniz.